Zapobieganie wybiórcze

Krajowe strategie antynarkotykowe i plany działania coraz częściej i coraz wyraźniej mówią, że środki zapobiegawcze szczególnie koncentrują się na grupach o zwiększonym stopniu ryzyka. Dotyczy to w największym stopniu nowych Państw Członkowskich, np. Estonii (dzieci z ulicy, szkoły specjalne), Węgier, Cypru, Malty, Polski (dzieci zaniedbane i ludzie młodzi z rodzin dysfunkcyjnych) i Słowenii.

Ponieważ grupy o zwiększonym stopniu ryzyka, będące celem zapobiegania wybiórczego, często mają już spore doświadczenie z legalnymi i nielegalnymi narkotykami, większość interwencji zapobiegania wybiórczego jest ograniczona do przekazania dostosowanych do potrzeb informacji, indywidualnego doradztwa i alternatyw twórczych lub sportowych. Należy jednak pamiętać, że techniki stosowane przez programy rozległego wpływu społecznego w ramach zapobiegania powszechnego są równie efektywne, jeśli nie bardziej, w zapobieganiu wybiórczym. Odnowa normatywna (np. nauczanie, że większość rówieśników nie aprobuje zażywania), szkolenie z zakresu asertywności, motywacja i wyznaczanie celów oraz korekta mitów okazały się bardzo efektywnymi metodami wśród młodych ludzi o zwiększonym stopniu ryzyka (Sussman et al., 2004), lecz rzadko wykorzystuje się je w zapobieganiu wybiórczym w UE. Jednakże techniki interwencyjne w miejscach rekreacji (patrz „Działania interwencyjne w obiektach rozrywkowych”) najczęściej przyjmują formę przekazywania informacji ukierunkowanych.

Zapobieganie wybiórcze w szkołach

Zapobieganie wybiórcze w szkołach koncentruje się głównie na interwencji kryzysowej oraz wczesnej identyfikacji uczniów z problemami. Celem jest znalezienie na poziomie szkolnym rozwiązań, które pozwolą uniknąć sytuacji, w której uczniowie z grupy ryzyka porzucają szkołę lub są z niej usuwani, co wpływa na pogorszenie ich sytuację. Podejścia programowe są stosowane w Niemczech, Irlandii, Luksemburgu i Austrii (Leppin, 2004), natomiast Polska i Finlandia organizują kursy szkolenia nauczycieli lub wydają wytyczne, w jaki sposób rozpoznawać uczniów z problemami, także takimi jak zażywanie narkotyków, i jak podejmować właściwe działania. Tradycyjne podejścia indywidualne obejmują Służby Psychologii Dydaktycznej (np. we Francji i na Cyprze), które działają według (samo)zgłoszeń. Irlandia dysponuje nowymi, aktywnie działającymi służbami edukacyjnymi opieki społecznej, przeznaczonymi do pracy w szkołach i z rodzinami z obszarów o ograniczonym dostępie do oświaty. Służby te zostały powołane, aby zapewnić regularne uczęszczanie dzieci do szkół.

Podejścia wybiórcze oparte na społeczności

Podejścia wybiórcze oparte na społeczności najczęściej koncentrują się na ludziach młodych na ulicach, należących do grup o podwyższonym ryzyku. W państwach skandynawskich podejścia oparte na „Patrolach nocnych” angażują grupy rodziców do patrolowania ulic. Austria poczyniła poważne inwestycje w celu osiągnięcia lepszej równowagi między zapobieganiem narkotykom, edukacją społeczną i strukturami pracy społecznej poprzez kursy, wytyczne jakościowe i seminaria połączone, np. dla młodych pracowników społecznych w obiektach rekreacyjnych. Celem jest także wykorzystanie struktur pracy społecznej z młodzieżą w profesjonalnych interwencjach zapobiegania narkotykom. W ten sam sposób Norwegia rozwija współpracę i wzmacnia wysiłki interdyscyplinarne między szkołami, służbami ochrony dzieci i służbami społecznymi. Metody RAR (natychmiastowej oceny i reakcji) (36) – szybkie gromadzenie informacji (materiału statystycznego) połączone z wywiadami (kwestionariusze, grupy uwagi) i/lub obserwacją obszaru, na którym występuje problem – są wykorzystywane w ramach tych projektów w Norwegii, ale również w Niemczech i Holandii.

Interwencje skupiające się na okolicach wysokiego ryzyka należą już do tradycji w Irlandii, Wielkiej Brytanii oraz, w niewielkim stopniu, w Holandii i Portugalii. Obecnie Niemcy (Stöver i Kolte, 2003, cytowani w Sprawozdaniu krajowym Niemiec) oraz Francja również zaproponowały działania w tej dziedzinie. Nowością w przypadku tych państw jest ukierunkowanie zapobiegania narkotykom na konkretne obszary geograficzne według kryteriów społecznych.

Państwa Członkowskie coraz silniej również koncentrują się w swojej polityce zapobiegawczej na konkretnych grupach etnicznych (np. Irlandia, Luksemburg, Węgry). Przykładowo, koncentracja na kwestiach etnicznych to ważny element na Węgrzech, gdzie populacja Romów jest grupą wysokiego ryzyka w aspekcie problemu narkotykowego, ze względu na swoją charakterystykę społeczną i kulturową oraz niekorzystne warunki bytowe. Tam właśnie szkolenie rówieśnicze, grupy samopomocy, nadzór, różne programy zapobiegawcze i świadczenia niskoprogowe dla Romów prowadzone są przez organizacje pozarządowe (NGO).

Rodziny o zwiększonym stopniu ryzyka

Metoda zapobiegania powszechnego z udziałem rodziny, tj. najczęściej spotkania wieczorne, wykłady, seminaria i warsztaty dla rodziców, jest wciąż popularna w wielu Państwach Członkowskich (Niemcy, Francja, Cypr i Finlandia) pomimo braku dowodów na ich efektywność (Mendes et al., 2001). Jednakże w Grecji, Hiszpanii, Irlandii i Norwegii odnotowuje się coraz większe osiągnięcia w zapobieganiu wybiórczym w rodzinach poprzez wprowadzenie innowacyjnych koncepcji, które wychodzą poza grupę rodzin/rodziców z problemem narkotykowym i uznają rolę czynników społecznych, ekonomicznych i kulturowych w zażywaniu narkotyków. W Holandii ocena projektów zapobiegania narkotykom dla rodziców imigrantów wskazała, że znormalizowana interwencja oferowana przez sieci imigrantów, oddzielnie dla kobiet i mężczyzn, byłaby nowym możliwym kierunkiem działania (Terweij i Van Wamel, 2004). W Norwegii Szkolenie Rodzicielskie (PMTO, model Oregon), w oryginale metoda szkoleniowa dla rodzin z dziećmi z poważnymi zaburzeniami behawioralnymi, zostało wdrożone i ocenione w trzech miastach. W kolejnych dwóch państwach wdrożono Program Iowa Wzmacniający Rodziny (ISFP). Ten intensywny program interwencji rodzinnej dla rodzin z grupy ryzyka łączy metody nauczania dla uczniów (10-14 lat) z programem edukacyjnym dla ich rodziców, mając na celu zapobieganie narkotykom przez wzmocnienie kompetencji rodziny i więzi rodzinnych (Kumpfer et al., 2003).


(36) Światowa Organizacja Zdrowia: Podręcznik szybkiej oceny i reakcji w kwestiach zażywania substancji psychoaktywnych i szczególnie narażonych ludzi młodych.