Επικεντρωμένη πρόληψη

Οι εθνικές στρατηγικές για τα ναρκωτικά και τα σχέδια δράσης προβλέπουν ολοένα και συχνότερα ρητά τις ευπαθείς ομάδες, στις οποίες πρέπει να στοχεύουν ειδικότερα τα μέτρα πρόληψης. Η επικέντρωση αυτή είναι ακόμη μεγαλύτερη στα νέα κράτη μέλη: στην Εσθονία (παιδιά του δρόμου, ειδικά σχολεία), στην Ουγγαρία, στην Κύπρο, στη Μάλτα, στην Πολωνία (παραμελημένα παιδιά και νέοι προερχόμενοι από δυσλειτουργικές οικογένειες) και στη Σλοβενία.

Καθώς οι ευπαθείς ομάδες που αποτελούν στόχο της επικεντρωμένης πρόληψης διαθέτουν συχνά σημαντική πείρα όσον αφορά τη χρήση νόμιμων και παράνομων ναρκωτικών ουσιών, οι περισσότερες παρεμβάσεις επικεντρωμένης πρόληψης περιορίζονται στην παροχή εξατομικευμένων πληροφοριών, ατομικών συμβουλών και δημιουργικών ή αθλητικών εναλλακτικών λύσεων. Ωστόσο, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται στα συνολικά προγράμματα κοινωνικής επιρροής της καθολικής πρόληψης είναι εξίσου αποτελεσματικές, εάν όχι πιο αποτελεσματικές, στο πλαίσιο της επικεντρωμένης πρόληψης. Η μεταβολή των κανονιστικών πεποιθήσεων (π.χ. μαθαίνοντας ότι οι περισσότεροι συνομήλικοι δεν εγκρίνουν τη χρήση ναρκωτικών), η εκπαίδευση στην επίδειξη αυτοεπιβολής, η παρώθηση και η θέσπιση στόχων καθώς η διάψευση των μύθων έχουν αποδειχθεί πολύ αποτελεσματικές μέθοδοι για τους ευπαθείς νέους (Sussman κ.ά., 2004), αλλά σπάνια χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της επικεντρωμένης πρόληψης στην ΕΕ. Ωστόσο, οι τεχνικές παρέμβασης σε χώρους ψυχαγωγίας (βλέπε «Πρόληψη σε χώρους ψυχαγωγίας») έχουν κυρίως τη μορφή παροχής στοχοθετημένων πληροφοριών.

Επικεντρωμένη πρόληψη στα σχολεία

Κύριος στόχος της επικεντρωμένης πρόληψης στα σχολεία είναι η παρέμβαση για την αντιμετώπιση κρίσεων και ο έγκαιρος εντοπισμός των μαθητών με προβλήματα. Στόχος είναι η εξεύρεση λύσεων στο σχολείο, ώστε οι μαθητές που διατρέχουν κίνδυνο να μην εγκαταλείψουν το σχολείο ή να μην αποβληθούν από αυτό, επιδεινώνοντας με τον τρόπο αυτό την κατάστασή τους. Προσεγγίσεις πρόληψης στο πλαίσιο προγραμμάτων υπάρχουν στη Γερμανία, στην Ιρλανδία, στο Λουξεμβούργο και στην Αυστρία (Leppin, 2004), ενώ στην Πολωνία και στη Φινλανδία προβλέπονται μαθήματα κατάρτισης των εκπαιδευτικών ή κατευθυντήριες γραμμές για τον εντοπισμό των μαθητών που αντιμετωπίζουν προβλήματα, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ναρκωτικών, και τη λήψη των κατάλληλων μέτρων. Οι παραδοσιακές ατομικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν υπηρεσίες εκπαιδευτικής ψυχολογίας (όπως στη Γαλλία και στην Κύπρο), που εξαρτώνται από (αυτο-)παραπομπές σε θεραπεία. Η Ιρλανδία διαθέτει μια νέα υπηρεσία εντατικής εκπαιδευτικής πρόνοιας, η οποία συνεργάζεται με σχολεία και οικογένειες σε εκπαιδευτικά μειονεκτούσες περιοχές ώστε να διασφαλίζεται η τακτική παρουσία των μαθητών στα σχολεία.

Προσεγγίσεις επικεντρωμένης πρόληψης με βάση την κοινότητα

Οι προσεγγίσεις επικεντρωμένης πρόληψης με βάση την κοινότητα στοχεύουν κυρίως ευπαθείς νέους στους δρόμους. Στις Βόρειες χώρες, οι προσεγγίσεις των Nightwalkers περιλαμβάνουν ομάδες γονέων που περιπολούν τους δρόμους. Η Αυστρία έχει επενδύσει σημαντικά στη βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ της πρόληψης των ναρκωτικών, της κοινωνικής εκπαίδευσης και των δομών κοινωνικού έργου μέσω μαθημάτων, κατευθυντήριων γραμμών για την ποιότητα και κοινών σεμιναρίων, π.χ. για κοινωνικούς λειτουργούς με αντικείμενο τους νέους σε χώρους ψυχαγωγίας. Στόχος είναι επίσης να χρησιμοποιηθούν οι δομές των κοινωνικών υπηρεσιών για τους νέους για επαγγελματικές παρεμβάσεις πρόληψης των ναρκωτικών. Στο ίδιο πνεύμα, η Νορβηγία αυξάνει τη συνεργασία και ενισχύει τις διεπιστημονικές προσπάθειες μεταξύ σχολείων, υπηρεσιών προστασίας του παιδιού και κοινωνικών υπηρεσιών. Οι μέθοδοι RAR (rapid assessment and response - ταχεία αξιολόγηση και απόκριση) (36) – γρήγορη συγκέντρωση πληροφοριών (στατιστικού υλικού) σε συνδυασμό με συνεντεύξεις (ερωτηματολόγια, συγκεκριμένες ομάδες) ή/και παρατηρήσεις για την περιοχή του προβλήματος – χρησιμοποιούνται στα σχέδια αυτά στη Νορβηγία, καθώς και στη Γερμανία και στις Κάτω Χώρες.

Οι παρεμβάσεις που επικεντρώνονται σε γειτονιές υψηλού κινδύνου έχουν παράδοση στην Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και, σε μικρότερο βαθμό, τις Κάτω Χώρες και την Πορτογαλία. Ωστόσο, η Γερμανία (Stöver και Kolte, 2003, αναφορά στην εθνική έκθεση της Γερμανίας) και η Γαλλία πρότειναν και αυτές μέτρα στον τομέα αυτό. Για τις χώρες αυτές, ο στόχος της πρόληψης των ναρκωτικών σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές βάσει κοινωνικών κριτηρίων αποτελεί νέο στοιχείο.

Τα κράτη μέλη στοχεύουν επίσης ολοένα και περισσότερο συγκεκριμένες εθνοτικές ομάδες μέσω των πολιτικών επικεντρωμένης πρόληψης που θεσπίζουν (π.χ. Ιρλανδία, Λουξεμβούργο, Ουγγαρία). Για παράδειγμα, η επικέντρωση στην εθνοτική καταγωγή αποτελεί σημαντική πτυχή στην Ουγγαρία, όπου ο πληθυσμός των Ρομά διατρέχει υψηλό κίνδυνο όσον αφορά τα προβλήματα που σχετίζονται με τα ναρκωτικά λόγω των κοινωνικών και πολιτιστικών χαρακτηριστικών του και των δυσμενών συνθηκών διαβίωσής του. Στη χώρα αυτή, μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) διαχειρίζονται την εκπαίδευση από συνομηλίκους, ομάδες αυτοβοήθειας, δραστηριότητες εποπτείας, διάφορα προγράμματα πρόληψης και υπηρεσίες άμεσης πρόσβασης για τους Ρομά.

Ευπαθείς οικογένειες

Η καθολική πρόληψη που βασίζεται στην οικογένεια, κυρίως με απογευματινές εκδηλώσεις, διαλέξεις, σεμινάρια και εργαστήρια για τους γονείς, παραμένει διαδεδομένη σε πολλά κράτη μέλη (Γερμανία, Γαλλία, Κύπρος και Φινλανδία), παρά το γεγονός ότι η αποτελεσματικότητά της δεν είναι αποδεδειγμένη (Mendes κ.ά., 2001). Ωστόσο, στην Ελλάδα, στην Ισπανία, στην Ιρλανδία και στη Νορβηγία υπήρξαν ενδιαφέρουσες εξελίξεις όσον αφορά την επικεντρωμένη πρόληψη με οικογένειες, μέσω της εισαγωγής καινοτόμων εννοιών που υπερβαίνουν τις οικογένειες / τους γονείς με προβλήματα ναρκωτικών και αναγνωρίζουν τον ρόλο των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών παραγόντων στη χρήση ναρκωτικών. Στις Κάτω Χώρες, στο πλαίσιο της αξιολόγησης σχεδίων πρόληψης των ναρκωτικών για μετανάστες γονείς διαπιστώθηκε ότι μια τυποποιημένη παρέμβαση μέσω των δικτύων των μεταναστών, απευθυνόμενη χωριστά στις γυναίκες και τους άνδρες, θα ήταν μια εφικτή νέα κατεύθυνση (Terweij και Van Wamel, 2004). Στη Νορβηγία, εφαρμόσθηκε και αξιολογήθηκε σε τρεις δήμους η μέθοδος Parent Management Training (PMTO, μοντέλο της πολιτείας του Oregon), η οποία ήταν αρχικά μια μέθοδος εκπαίδευσης για οικογένειες με παιδιά με σοβαρές συμπεριφορικές διαταραχές. Σε δύο άλλες χώρες, εφαρμόσθηκε το πρόγραμμα ενίσχυσης της οικογένειας της πολιτείας της Iowa (Iowa Strengthening Families Program - ISFP). Αυτό το εντατικό πρόγραμμα οικογενειακής παρέμβασης για οικογένειες σε κίνδυνο συνδυάζει εκπαιδευτικές μεθόδους για μαθητές (10–14 ετών) με ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα για τους γονείς τους, με στόχο την πρόληψη των ναρκωτικών μέσω της ενίσχυσης των ικανοτήτων της οικογένειας και των οικογενειακών δεσμών (Kumpfer κ.ά., 2003).


(36) Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας: The rapid assessment and response guide on psychoactive substance use and especially vulnerable young people (Οδηγός ταχείας αξιολόγησης και απόκρισης για τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών και τους ιδιαίτερα ευπαθείς νέους).